Prof. Dr. Ekrem ÇULFA
Tarihsel Elitizm ve Modern Psikoloji: İlber Ortaylı Retoriğinin Bilimsel Analizi
Giriş: İki Farklı Disiplin, İki Farklı İnsan Tanımı
Türkiye’nin entelektüel dünyasında İlber Ortaylı, sadece bir tarihçi değil, aynı zamanda toplumsal bir "mürşid" figürü olarak konumlanmıştır. Ortaylı’nın sert, tavizsiz ve yüksek standartlı hayat tavsiyeleri, geniş kitleler tarafından birer hayat düsturu olarak kabul edilmektedir. Ancak, Ortaylı’nın tarihsel süreklilik ve kültürel birikim üzerinden inşa ettiği bu tavsiyeler, modern psikoloji biliminin temel taşları olan bireysel biriciklik, nöroplastisite, koşulsuz kabul ve duygusal zeka gibi kavramlarla taban tabana zıtlıklar barındırır. Bu çalışma, Ortaylı retoriğinin psikoloji bilimiyle "uymayan" noktalarını dört ana eksende incelemektedir.
1. Zeka ve Kapasite Kavramına Bakış: "Cahillik" mi, Nöroçeşitlilik mi?
Ortaylı’nın en ikonik çıkışları, genellikle bireylerin bilgi düzeyine veya entelektüel hızına yönelik "cahil" veya "geri zekalı" gibi nitelemeleridir. Bu yaklaşım, tarihsel bir elitizmin tezahürüdür ve bilgiyi bir statü sembolü olarak görür.
- Tarihsel Yaklaşım: Ortaylı için bilgi, çabayla elde edilen bir erdemdir ve bu erdeme sahip olmayan kişi "donanımsız" olarak etiketlenir. Bu, 19. yüzyılın pozitivist ve seçkinci eğitim anlayışının bir yansımasıdır. Bilgiye sahip olmayan, "kültür mirasını devralamayan" kişi, tarihsel süreçte etkisiz bir elemandır.
- Psikolojik Uyuşmazlık: Modern psikoloji, zekayı tek bir kalıba sığdırmaz. Howard Gardner’ın Çoklu Zeka Kuramı, bireylerin matematiksel zekasının düşük olabileceğini ancak sosyal veya kinestetik zekasının çok yüksek olabileceğini savunur. Bir kişinin opera bilmemesi veya tarih tarihlerini karıştırması, psikolojik bir "yetersizlik" değil, bir "ilgi alanı ve kapasite dağılımı" meselesidir.
- Vaka Analizi: Ortaylı’nın "cahil" nitelemesi, özellikle akademik başarı odaklı ailelerde büyüyen bireylerde **"Yetersizlik Şeması"**nı tetikler. Psikoterapide sıkça karşılaşılan "ne yaparsam yapayım yeterince zeki/kültürlü hissetmiyorum" sancısı, bu tür elitist yaklaşımların toplumsal baskıya dönüşmesinin bir sonucudur. Psikoloji, bilgiyi bir baskı aracı olarak değil, bireyin merak duygusunun doğal bir uzantısı olarak teşvik eder.
2. "25 Yaş" Eşiği ve Gelişim Psikolojisi: Tren Gerçekten Kaçıyor mu?
Ortaylı, sık sık "25 yaşına kadar dil öğrenmedinizse, dünyayı gezmedinizse geçmiş olsa" temalı uyarılarda bulunur. Bu, gelişimi biyolojik bir kronolojiye hapseden bir bakış açısıdır.
- Tarihsel Yaklaşım: Bu görüş, insan hayatının verimli dönemlerini sınırlı gören geleneksel ve mekanik bir anlayışa dayanır. "Ağaç yaşken eğilir" atasözünün entelektüel bir versiyonudur. Bu bakış açısına göre, karakter ve donanım gençlikte dökülen bir beton gibidir; bir kez donduğunda şekil vermesi imkansızdır.
- Psikolojik Uyuşmazlık: Modern nöropsikolojinin en büyük keşiflerinden biri Nöroplastisite’dir. Beyin, yaşlılıkta bile yeni sinaptik bağlar kurma yeteneğine sahiptir. 40 yaşında bir dil öğrenmek, 10 yaşındaki kadar hızlı olmayabilir; ancak imkansız da değildir.
- Gelişimsel Risk: Ortaylı’nın bu "katı yaş sınırı", gelişim psikolojisindeki "yaşam boyu gelişim" ilkesine aykırıdır. Bu tür söylemler, orta yaş ve üzerindeki bireylerde "kendini gerçekleştirme" motivasyonunu kırarak depresif eğilimlere yol açabilir. Psikoloji, 50 yaşındaki bir bireyin yeni bir hobi edinmesini "geç kalınmış bir beyhudelik" olarak değil, bilişsel rezervi koruyan hayati bir adım olarak görür.
3. Seyahat ve Kültürel Birikim Dayatması: "Yeterlilik" Nerede Başlar?
"Viyana’yı görmeyen, operaya gitmeyen adamla konuşacak bir şeyim yok" tarzındaki yaklaşımlar, entelektüel gelişimi dışsal ve maliyetli aktivitelere bağlar.
- Tarihsel Yaklaşım: Bu, "Grand Tour" geleneğinin modern bir devamıdır. Kültür, dışarıdan içe doğru alınan bir "katman" olarak görülür. Seyahat, sadece bir hobi değil, bir "adam olma" kriteridir.
- Psikolojik Uyuşmazlık: Hümanistik psikoloji (Maslow, Rogers), insanın en tepedeki ihtiyacı olan "kendini gerçekleştirme"nin dışsal mekanlardan ziyade içsel bir farkındalıkla ilgili olduğunu savunur. Psikolojiye göre, bir insanın ruhsal sağlığı ve entelektüel derinliği, gittiği kilometrelere değil, kurduğu anlamlı bağlara ve öz-şefkatine bağlıdır.
- Sosyo-Ekonomik Baskı: Ortaylı’nın sunduğu "ideal insan" profili, günümüz ekonomik şartlarında pek çok birey için "ideal benlik" ile "gerçek benlik" arasındaki uçurumu büyüterek derin bir kaygı ve yetersizlik hissi yaratmaktadır. Psikoloji, refahı sadece cüzdanla değil, psikolojik sermaye (umut, dayanıklılık, iyimserlik) ile ölçer. Operaya gidemeyen birinin de son derece derinlikli bir iç dünyaya sahip olabileceği gerçeği, Ortaylı’nın "görgü" odaklı yaklaşımıyla çelişir.
4. Aile Yapısı ve Disiplin: Otorite mi, Güvenli Bağlanma mı?
Ortaylı’nın "Şimdiki anne babalar çocuklarına kul köle oluyor" eleştirisi, geleneksel otorite figürlerine duyulan özlemi yansıtır.
- Tarihsel Yaklaşım: Toplumsal düzenin ve terbiyenin, hiyerarşik bir aile yapısıyla mümkün olduğuna inanır. Disiplin, saygının ön koşuludur. Bu bakış açısı, "eski usul" terbiyenin daha sağlam karakterler yetiştirdiğine dair bir nostalji barındırır.
- Psikolojik Uyuşmazlık: Çocuk psikolojisi ve Bağlanma Teorisi (Attachment Theory), sağlıklı bireylerin yetişmesi için "otorite" yerine "duyarlı ve yanıt veren" ebeveynliğin şart olduğunu kanıtlamıştır. Sert disiplin ve duygusal mesafenin hakim olduğu geleneksel modellerin; yetişkinlikte bağlanma bozukluklarına, narsisistik yaralanmalara ve bastırılmış öfkeye neden olduğu bilinmektedir.
- Duygusal İhmal Riski: Ortaylı’nın "mesafeli ve disiplinli" yaklaşımı, psikolojideki "demokratik ebeveynlik" modeliyle uyuşmaz. Psikoloji, çocuğun sesinin duyulmasını bir "şımartma" değil, bir "özgüven inşası" olarak görür. Otorite figürünün korkuyla değil, güvenle tesis edilmesi gerektiğini savunur.
Sonuç: Bir Rehber Olarak İlber Ortaylı ve Bilimsel Sınırlar
Rahmetli İlber Ortaylı’nın tavsiyeleri, toplumsal bir çıta belirlemek ve kültürel seviyeyi yükseltmek adına kıymetlidir. Tarihçinin görevi geçmişin birikimini bugüne taşımaktır ve Ortaylı bunu eşsiz bir belagatle yapmaktadır. Ancak bu tavsiyeler "psikolojik bir reçete" olarak alındığında, bireyin ruh sağlığı üzerinde baskılayıcı bir unsur haline gelebilir.
Tarih biliminin odak noktası "toplumlar ve dönemler" iken, psikolojinin odak noktası "birey ve duyguları"dır. Ortaylı bize "ne olmamız gerektiğini" tarihsel bir vizyonla söylerken; psikoloji bize "kim olduğumuzu" anlamanın ve olduğumuz halimizle barışmanın yollarını gösterir. Sağlıklı bir gelişim için Ortaylı’nın entelektüel teşviğini almak, ancak bunu psikolojinin esnek, kapsayıcı ve şefkatli süzgecinden geçirmek en dengeli yol olacaktır. İnsan, sadece bildikleriyle değil, hissettikleriyle ve iyileşme kapasitesiyle de "insan"dır.
Yazar: Ekrem Çulfa
Anahtar Kelimeler: ekrem çulfa, ilber ortaylı ne diyor, tarihsel elitizm nedir, nöroplastisite ne demek, çoklu zeka kuramı nedir, bağlanma teorisi nedir, psikoloji ve tarih farkı, kendini gerçekleştirme nedir
