Boş Kasa
Bir imparatorluğun iflasından bir cumhuriyetin doğuşuna uzanan bu süreç, sadece bir tarih anlatısı değil, aynı zamanda gerçeklerin açık bir muhasebesidir. Tarih, zaferlerin süslendiği bir masal değil, hataların bedelinin ödendiği bir defterdir. Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyılı ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu, bugün hâlâ siyasi tartışmalara konu edilse de, belgeler ve ekonomik veriler çok daha somut bir tabloyu gözler önüne serer.
Pek çok kişi, İstanbul’un işgalini yalnızca askeri bir başarısızlık olarak görür. Oysa İngiliz postalları İstanbul sokaklarında yankılanmadan çok önce, İngiliz ve Fransız bankerlerin elleri Osmanlı’nın cebine uzanmıştı. 1854’te başlayan dış borçlanma süreci, Sultan II. Abdülhamid döneminde 1881 Muharrem Kararnamesi ile devletin mali bağımsızlığının teslimine dönüştü.
Duyun-i Umumiye, devlet içinde bir devletti. Tuzdan tütüne, ipekten balıkçılığa kadar halkın emeğinden doğan vergiler, Osmanlı hazinesine girmeden doğrudan Avrupalı alacaklılara aktarılıyordu. Kendi vergisini toplayamayan bir devlet, ordusunu besleyemez; ordusunu besleyemeyen bir devlet ise başkentini koruyamaz. 1918’de İngiliz donanmasının Boğaz’a bu denli rahat girmesinin arkasında, yıllar süren bu ekonomik teslimiyet yatmaktadır.
Fatih Sultan Mehmet dönemi, bilimin, mühendisliğin ve vizyonun zirvesiydi. Ancak bu dönemden sonra sistem, liyakatten uzaklaşarak saray entrikalarına ve dünyadan kopuk bir yapıya sürüklendi. Avrupa sanayi devrimini gerçekleştirirken, Osmanlı eğitim sistemi dar kalıplara sıkıştı. Dünyadaki gelişmeleri küçümseyen bir anlayış, stratejik körlüğü ve gerilemeyi beraberinde getirdi.
1918’de Sultan Vahdettin’in kendi sarayında adeta tutsak kalması, yalnızca bir kişinin zafiyeti değil, uzun yıllar modernleşememiş bir sistemin iflasıydı. Mondros Ateşkes Antlaşması ile ordu silahsızlandırıldığında, elde kalan seçenekler son derece sınırlıydı.
Bugün bazı çevrelerin, Osmanlı’nın çöküşünün sorumluluğunu Mustafa Kemal Atatürk’e yükleme çabası, tarihsel gerçeklerle örtüşmemektedir. Atatürk bir yıkıcı değil, bir kurtarıcıdır. İşgal altındaki, kaynakları tükenmiş bir coğrafyada, neredeyse sıfırdan bir mücadele başlatmıştır.
Osmanlı’dan devralınan borç yükü, kurulan Türkiye Cumhuriyeti tarafından uzun yıllar boyunca ödenmiştir. Tam bağımsızlık anlayışı, yalnızca askeri başarılarla değil, ekonomik bağımsızlığın sağlanmasıyla mümkün olmuştur. Lozan Antlaşması ile kapitülasyonların kaldırılması ve ekonomik egemenliğin yeniden kazanılması, bu sürecin en önemli adımlarıdır.
Sonuç olarak, İstanbul’un işgaline giden süreçte asıl belirleyici olan; ekonomik bağımlılık, sanayileşme eksikliği ve yönetim zaaflarıdır. Bu tabloyu tersine çeviren ise, milletin iradesi ve güçlü bir liderlik anlayışı olmuştur. Küllerinden doğan bir devletin temeli, bağımsızlık iradesiyle atılmıştır.
Tarihi gerçekleri doğru okumak, sadece geçmişi anlamak değil, geleceği sağlam temeller üzerine kurmak için de gereklidir. Gerçek şudur ki; Osmanlı’nın borçlarını üstlenen de, bağımsızlık mücadelesini veren de, yeni bir devlet inşa eden de bu milletin kendisidir.
Anahtar Kelimeler: Mustafa Kaplan Osmanlı borçları ve Duyun-i Umumiye analizi, Türkiye Cumhuriyeti kuruluş süreci ekonomik gerçekler, Osmanlı son dönem çöküş nedenleri tarihsel inceleme, Atatürk liderliği ve tam bağımsızlık anlayışı, Lozan Antlaşması ekonomik sonuçları değerlendirme, Osmanlı’dan Cumhuriyete geçiş süreci analizi, Türkiye ekonomik bağımsızlık tarihi araştırması, Mustafa Kaplan tarihsel analiz köşe yazısı